خشک کردن چوب برای تولید دسته بیل مرحله ای که شاید به نظرتان زیاد مهم نباشد. ولی برعکس این فرایند از مراحل حیاتی برای طول عمر و استحکام بیشتر دسته در آینده است. وقتی از الواری استفاده کنیم که از مرحله خشک کردن چوب به درستی عبور کرده، دسته‌ها کیفیت بالاتری پیدا می‌کنند. اما انجام این فرایند اصول و قواعد خاصی دارد که حتما باید تک تک آن‌ها را رعایت کنیم تا چوب‌ها به بهترین حالت خشک شوند. 

دلایل خشک کردن الوار 

همه درختان بعد از برش ذاتاً حاوی مقدار زیادی رطوبت هستند در اصل آب داخل این تنه‌ها اشباع می‌شود و مقدار آن کم هم نیست. گاهی اوقات میزان رطوبت آن‌ها بالای 35 درصد است. عملاً این مقدار از خیسی چوب استفاده از آن را سخت می‌کند. در حالیکه مانوردهی و کار با چوب‌های خشک ساده بوده و محصولاتی هم که از آن به دست می‌آید، کیفیت بهتری دارند. پس سعی می‌کنیم رطوبت چوب را تا جای ممکن از بین ببریم و واکنش‌های آن را به حداقل برسانیم.  

مشکلات خشک نکردن چوب

• هر جنسی که از آن تولید شود، بعدا ترک می‌خورد و خمیده می‌شود.
• تا رطوبت داخل چوب وجود دارد یعنی زنده است و انواع انگل، افت و حتی موریانه داخل آن رشد می‌کند. 
• اگر نم بماند، سطح صافش را از دست می‌دهد. 
• اگر پوششی مثل رنگ روی آن باشد رنگ را پس می‌زند و خراب می‌شود.  
• هزینه ای که برای آن صرف شده تخریب خواهد شد. 
• چوب‌های خیس به خوبی سمباده نمی‌خورند و تراشه‌های زیادی را تولید می‌کنند. 

انواع روش خشک کردن چوب 

چندین روش مختلف برای خارج کردن رطوبت از الوار وجود دارد که با توجه به سرمایه، وقت و امکانات می‌توانیم آن‌ها را انتخاب کنیم. 

سنتی

• قدیمی: نجاران قدیمی الوار را به حالت ایستاده به دیوار کارگاه تکیه می‌دهند تا در اثر گردش هوا و به مرور زمان رطوبت آن از بین برود. یا به حالت خوابیده آن‌ها را روی زمین می‌چینند و در هر ردیف لابند می‌گذارند که چوب‌ها با فاصله از هم باشند و از هر سمت هوا جریان پیدا کند.
• هوا خشک: روشی که الوار توسط نور خورشید و بادی که جریان پیدا می‌کند رطوبتشان را از دست می‌دهند، گفته می‌شود.  

صنعتی

• دستگاه خشک کن: تخته ها داخل محفظه ای سرپوشیده قرار گرفته و با گرما رطوبتشان خارج می‌شود.
• ترمو وود: شیره چوب کشیده می‌شود، فعالیت‌های چوب را از آن میگیرند و به عبارتی در این نوع خشک کردن چوب می‌میرد و هیچ واکنشی ندارد. 

تفاوت روش صنعتی و سنتی   

زمان و کیفیت دو اصل مهم در تفاوت این دو نوع هستند. 

در شیوه سنتی امکان ترک‌های میان بافتی، رویه ای، خم شدن، قوس برداشتن یا ناودانی شدن و پیچ خوردن وجود دارد. دردسرش هم بیشتر است؛ تخته‌ها دائما باید جابجا شوند تا ترک نخورند. در خشک کردن بدون دستگاه و به حالت سنتی 9 ماه زمان نیاز است تا رطوبت از الوار خارج شود. در این تایم به احتمال زیاد تخته‌ها دچار خمیدگی می‌شوند یا ترک برمی‌دارند. ضمناً به آن میزان از رطوبت که دستگاه‌های صنعتی می‌توانند چوب را برسانند، در این مدل نمی‌رسد. چون رطوبت هوای طبیعی معمولا بالاتر است ذاتاً الواری که با این شیوه خشک شوند رطوبت بیشتری خواهند داشت. 

 

در روش صنعتی که جزو جدیدترین متدهای خشک کردن چوب است به شدت در زمان صرفه جویی می‌شود. ظرف مدت کمتر از یک ماه می‌توانیم از تخته های خشک شده بهره بگیریم و به تولید دسته بیل بپردازیم. با خشک کردن صنعتی الوار کمتر در معرض ترک خوردگی قرار می‌گیرند. الوار تنها یک بار داخل کوره می‌روند و به جای جابجایی خود الوار جهت‌های هوادهی داخل دستگاه تغییر پیدا می‌کند. این کار هزینه‌ها را به شدت کاهش می‌دهد. با هر بار جابجایی باید ماشین آلات مختلفی شروع به کار کند. 

روش ترمو وود

هزینه ماشین آلات و فرایند کار خیلی بالاتر از روش خشک کن و سنتی است اما در عوض رطوبت خیلی سریع تر از بین می‌رود. برای مثال در فضایی که 4 متر مکعب الوار جا می‌گیرد تنها 7 روز برای خشک کردن آن نیاز داریم. در ترموو هیچ تغییر شکلی ایجاد نمی‌گردد و کیفیت خشک کردن در این شیوه خیلی بهتر از دو نوع دیگر است. 

ترمو برای مواردی که در محیط بیرونی به ویژه در معرض تماس دائمی با آب، تشعشعات یووی و ماوراء بنفش هستند، خیلی مناسب است. همچنین مصرف آن در مواردی که برای ظروف سرو مواد غذایی، دکوری حتی مبلمانهای گران قیمت که رنگ و پوشش مخصوصی دارند، بالاست. 

 

تجهیزات مورد نیاز برای ساخت خشک کن

برای شروع نیاز به یکسری تجهیز و امکانات دارید تا فضایی برای این کار بسازید. 

• فن، هیتر و سیستم تزریق بخار، مکنده و دمنده

• هواساز که هوای گرم تهیه کند و به داخل خشک کن بدمد. 
• اتاقک نسبتاً عایق دما و رطوبت را از خود عبور ندهد تا کنترل راحت تر باشد. 
• مجهز بودن به برق و گاز 
• تاسیسات و کابل کشی
• سیستم‌های نرم افزاری و سخت افزاری کنترل 

ابعاد مورد نیاز

ابعاد خشک کن‌ها متنوع است و محدودیتی از این جهت وجود ندارد. ابعاد آن بستگی به نیاز هر شخص انتخاب می‌شود. خشکن‌های یک متر مکعبی تا هزار متر مکعبی قابل اجرا هستند. مثلاً حتما خشک کن 60 متری با  خشک کن کوچک 6 متری از لحاظ سازه، تجهیزات و… فرق دارند. 

ساختمان آن بسته به اندازه ای که مورد نیاز است، طراحی می‌شود. وقتی این کار را به  اکیپ‌های مجرب، متخصص و شرکت‌های صاحب تجربه بسپاریم تا جای ممکن استانداردهای لازم را در ساخت آن رعایت می‌کنند. 

ساختمانی که گنجایش 60 متر مکعب چوب دارد سازه ای که برای آن می‌سازیم باید بزرگتر یعنی معادل 80 متر یا 100 باشد. تا هم حمل و جابجایی (ورود و خروج جنس) ممکن باشد و هم فضایی خالی برای کنترل و گردش هوا باقی بماند.. 

تنظیم دمای دستگاه

به صورت فنی و حساب شده دمای دستگاه تنظیم می‌گردد. متخصصان برحسب هر واحد پالس مقداری از رطوبت داخل اتاق را کم می‌کنند و هوا داخل محفظه جریان پیدا می‌کند و رطوبت از دست می‌دهد. سیستم که هوشمند است از راه دور هم قابلیت کنترل کردن دارد که مثلاً در فلان ساعت به چه میزان دمایی برسد؛ مقدار هوا و باد چقدر باشد؛ چه تایمی کم و زیاد شود. همگی با نرم افزارها و سخت افزارها به شکل حضوری و یا انلاین قابل تنظیم است. 

 

نحوه چینش و قرارگیری الوار

تنه‌ها وارد کارخانه شده و به الوارهایی با حداقل اندازه‌های مورد برش می‌خورند. هرچقدر ضخامت قطعات کمتر (نازک) باشد، سریع تر خشک می‌شوند. ولی برای برخی مصارف ضخامت بالاتری مثلاً ده سانت نیاز است. در این شرایط مجبوریم مقداری بیشتر از این اندازه را در نظر بگیریم که بعد خشک شدن به اندازه مورد نظرمان برسیم. چون مغز چوب هم باید خشک شود، طبیعتا فرایند خشک کردن آن بیشتر طول خواهد کشید.  

نوع قرارگیری و چینش تخته‌ها در کیفیت نهایی کار تاثیر زیادی دارد. تخته‌ها را باید طوری روی هم قرار دهید که گرما از همه جهات به اندازه متعادلی به تمام نقاط چوب برسد. خشک شدن یکنواخت الوار آن‌ها را از آسیب‌هایی که بعدا ممکن است پیش بیاید حفظ می‌کند. حتما باید به حالت افقی (خوابیده) قرار بگیرند و بین هر ردیف لابند‌های مناسب باشد هوا راحت جریان پیدا کند.

 

مدت زمان لازم برای خروج رطوبت

برخی الوار رطوبت کمتری دارند و بعضی نیز کاملا خیس به دست تولید کننده می‌رسند. با توجه به نوع، چگالی و سختی چوب زمان مشخصی را برای قرارگیری آن داخل خشک کن در نظر می‌گیریم.

 اما اگر یک فاکتور کلی در نظر بگیریم، معمولا الوار صنوبر و انواع درختان کاج کمتر از سایر چوب‌ها به خشک شدن نیاز دارند. این چوب‌ها سبک هستند و لیف درشتی دارند که باعث می‌شود سریع تر رطوبت را از دست بدهند. عموماً 15 روز برای این نوع از الوار کفایت می‌کند.

 برعکس چوب‌های راش که چگالی و سختی بیشتری دارند، همیشه رطوبتشان بالاتر است و تایم بیشتری داخل خشک کن می‌مانند. 27 روز باید داخل خشک کن باشد تا رطوبت به حد استاندارد برسد. هرچه چوب سخت تر باشد دیرتر خشک می‌شود. 

درصد رطوبت

در هوا خشک رطوبت الوار بسته به رطوبت هر منطقه و شرایط اقلیمی آن‌ها پایین می‌آید. برای مثال در کشور ترکیه رطوبت طبیعی هوا خیلی بالاست و هیچ موقع کمتر از 18 درصد نمی‌رسد. ولی در ایران شاید به 12 یا 15 هم برسد. این میزان تقریبا برای عمده صنایع جوابگو و قابل استفاده است. برای مواردی که خیلی حساس تر است نیاز داریم که درصد رطوبت را به 8 برسانیم. در دستگاه خشک کن رطوبت به 8 الی 12 درصد می‌رسد.

برای محصولی مثل دسته بیل همان رطوبت 18 درصد کافی و خوب است. هم دستگاه راحت تر برش می‌دهد و تیغه بهتر روی آن حرکت میکند و هم خراطی راحت تر انجام می‌شود. البته بعدا دوباره چند روز زمان لازم است که کامل تر خشک شده و به بازار عرضه شود. چون ضخامتش کمتر شده و شکل می‌گیرد فرایند خشک شدن هم زودتر انجام می‌گیرد. 

نکات مهم 

• در تجهیزات خشک کن از کابل‌های برق مناسب استفاده شود تا احتمال آتش سوزی کمتر شود. در غیر این صورت باعث از بین رفتن مواد اولیه و نابودی سازه خشک کن، تاسیسات و تجهیزات می‌گردد.
• سیستم و دستگاه‌ها، ایمن و دارای استاندارد باشد در غیر این صورت در طول استفاده طولانی (یک ماهه) موجب آتش سوزی می‌شوند.
• برای حمل و انتقال الوار، افراد ماهری به کار گرفته شوند که تنه‌های بزرگ درخت یا الوار بلند را ایمن جای گذاری کنند. اشخاص عادی ممکن است در حین حرکت به سازه و تجهیزات آسیب برسانند.  
• ساختمان دستگاه خشک کن عایق باشد که از اتلاف انرژی و هزینه جلوگیری شود. 

 

جمع بندی

در  برخی کشورها که جنگل فراوان دارند، صنایع چوبی آن‌ها قوی است مثل آمریکا، آلمان، ایتالیا، فرانسه، انگلستان روسیه و اخیرا چین. این کشور‌ها پیشرفته تر هستند و در این زمینه (خشک کردن چوب) استانداردهای خیلی بالاتری دارد. اتلاف انرژی در آنها کمتر بوده، عمر و کیفیت الواری که عرضه می‌کنند به شدت بالا است. اما واردات این نوع چوب‌ها برای ایران به صرفه نیست و باید هزینه خیلی سنگینی پرداخت شود. اغلب چوب‌های وارداتی به ایران خیس و دارای رطوبت هستند. چون در واردات به این شکل قیمت مناسب است و الوار خیس در کشورهای همسایه به وفور یافت می‌شود. در ایران هم دستگاه‌های خشک کن خوب و قابل قبولی داریم که الوار با کیفیت مناسب را ارائه می‌دهند و جوابگوی مصارف عمومی صنایع هستند. 

طبق محاسباتی که انجام دادیم برای راه اندازی دستگاه خشک کن با ظرفیت 60 متر مکعب حدودا 3 الی 4 میلیارد تومان سرمایه نیاز است. این مقدار سرمایه برای اواخر سال 1404 محاسبه شده و به طبع می‌تواند در سال‌های آینده هزینه بیشتری را برایتان رقم بزند.